Ngưu Tinh và mối tình Châu Lỗ - Kim Thượng

TTCT - Đúng 415 năm trước (tức năm Giáp Ngọ 1594), có một câu chuyện kết nghĩa huynh đệ sâu nặng tình cảm giữa hai ngôi làng ở đôi bờ sông Cầu. Hơn bốn thế kỷ thâm giao giữa người dân làng Châu Lỗ (xã Mai Đình, Hiệp Hòa, Bắc Giang) và làng Kim Thượng, nay là xã Kim Lũ (huyện Sóc Sơn, TP Hà Nội) đã trở thành một truyền thống đẹp đẽ trong phong tục văn hóa làng xã ở vùng Đồng bằng Bắc Bộ Việt Nam.

Phóng to

Ông Nguyễn Viết Ấn và bức ảnh phác họa truyền thuyết Ngưu Tinh

Tháng 3-1593, Trịnh Tùng cùng các quan văn võ đón vua Lê ra Thăng Long sau khi đã đuổi được quân nhà Mạc. Ngày 16-4, vua lên chính điện ban chiếu đại xá thuế toàn thiên hạ và cho nhân dân mở hội ăn mừng chiến thắng. Hưởng ứng ngày hội vui chung của đất nước đã thoát khỏi cảnh binh đao khói lửa, đêm 11-9-1593 dân Kim Thượng định giết một con trâu trắng để làm lễ tế thần và để dân làng liên hoan. Không ngờ con trâu lồng lên làm đứt dây chạc rồi chạy mất. Dân làng Kim Thượng hối hả đổ đi tìm nhưng không thấy.

Sáng sớm 12-9, dân làng Châu Lỗ làm lễ tế thần ở đình đều ngạc nhiên khi thấy con trâu trắng rất lạ không biết từ đâu đến. Trâu nằm phục ngoài bãi cỏ trước cửa đình làng. Cũng sáng hôm ấy, dân Kim Thượng sau khi hỏi thăm tin tức ở các vùng lân cận biết tin trâu trắng đã bơi vượt sông Cầu sang tận Châu Lỗ, họ bèn vào đình làng Châu Lỗ gặp các cụ cao niên xin chuộc trâu. Các cụ bên Châu Lỗ mời khách trà nước và nói:

- Người là vàng, của là ngãi, không may trâu đứt chạc chạy sang đây, dân chúng tôi giữ giúp, nay xin trả lại chứ đâu dám lấy tiền chuộc của các ông.

Dân Kim Thượng rất cảm kích tấm lòng của người Châu Lỗ bèn dắt trâu về. Nhưng không ngờ con trâu trắng cứ nằm trơ trơ ngóc đầu về phía đình Châu Lỗ, không ai kéo nó đi được. Như một điềm trời báo, người Kim Thượng bèn cử người mang đồ sang đình Châu Lỗ làm lễ tạ thánh thần. Khi lễ xong thì người Kim Thượng mới dắt được con trâu trắng về làng mình.

Sau sự kiện ấy thì dân hai làng đã mệnh danh con trâu trắng với cái tên rất kính trọng là “Ngưu Tinh”. Ngưu Tinh chính là ngôi sao trên trời ứng vào con trâu trắng ấy để tạo ra một sợi dây vô hình ràng buộc mối tình giữa dân hai làng Kim - Châu, tiến tới sự kết nghĩa huynh đệ sau này...

Bản kết nghĩa tình huynh đệ hai làng gồm hai tập sách dịch từ chữ Nôm với năm điều cơ bản sau:

1. Nam từ 15 tuổi trở lên mới được gánh góp việc của hai dân

2. Chỉ giao dịch việc công, không giao dịch tư

3. Hai làng không được kết hôn với nhau

4. Giúp nhau trên tình nghĩa vô tư, không suy bì thiệt hơn, không hoàn lại

5. Người đến cư trú từ ba đời trở lên phải được dân đồng ý mới được gánh góp việc hai làng

* Ngoài ra, để tỏ lòng kính trọng, quý mến, dân hai làng gọi nhau là “dân Anh”.

Đúng ngày 12-9 năm Giáp Ngọ, dân làng đôi bên quyết định chọn đình Châu Lỗ sát sông Cầu làm lễ kết nghĩa huynh đệ với lời thề thủy chung, son sắt:

Tình huynh đệ, nghĩa thâm giao
Dưới dày có đất, trên cao có trời
Dẫu cho vật đổi sao dời
Tử sinh vẫn giữ lấy lời tử sinh.

Ông Ấn, anh Quyến là bậc cao niên, chức sắc trong làng Châu Lỗ kể rằng: “Hằng năm cứ vào đầu xuân, hai làng Châu Lỗ - Kim Thượng lại làm lễ gặp mặt và lúc đó chuyện Ngưu Tinh được phát trên loa phóng thanh để hơn 2.000 dân làng Châu Lỗ cũng như 2.600 dân làng Kim Thượng đều biết về nó, hiểu hơn về nó”.

Một vài học sinh tôi đã gặp trên đường làng Châu Lỗ đọc cho chúng tôi nghe những câu thơ rất hay về câu chuyện kết nghĩa này:

Xưa kia ai biết ai đâu
Ngưu Tinh dắt mối tình đầu nên thân
Đi phu Cao Lạng mùa xuân
Đến thu kết nghĩa toàn dân lâu dài.

Khi hỏi ông Ấn, chúng tôi được biết những câu thơ các em đó đọc nằm trong Lịch sử diễn ca về câu chuyện trâu trắng và mối tình kết nghĩa giữa hai làng gồm 244 câu thơ có cả lục bát và song thất lục bát, rất nhiều người từ già đến trẻ, cả nam lẫn nữ trong làng đều biết và thuộc nó.

Trải qua hơn 4 thế kỷ, đặc biệt trong suốt 30 năm của hai cuộc kháng chiến chống Pháp, Mỹ ác liệt, mối tình huynh đệ giữa hai làng càng bền chặt. Có lúc làng Kim Thượng bị giặc Pháp chiếm đóng, còn Châu Lỗ vẫn thuộc vùng tự do. Trong hoàn cảnh éo le vậy, làng Châu Lỗ không sợ nguy hiểm mà vượt sông sang giúp Kim Thượng những việc chung, việc công. Để báo đáp tình cảm, tấm lòng đó, năm 1957 khi Châu Lỗ sửa lại đình đền, Kim Thượng đã sai thợ ngõa (thợ lợp nhà) sang giúp không công, không đòi hỏi một thứ gì. Năm 1963 dân Châu Lỗ đắp đập, người Kim Lũ lại sang giúp đỡ nhân lực, tiền của một cách chân tình, vô tư. Gần đây nhất vào năm 2007-2008, làng Châu Lỗ lại sửa chữa đình đền và cũng như những lần trước, Kim Lũ cho thợ sang làm giúp không công và hỗ trợ gần 90 triệu đồng tiền mặt.

Người Châu Lỗ đều nhìn nhận rằng về mặt kinh tế, dân Kim Lũ (do thuộc về Hà Nội) khấm khá hơn. Nên mỗi khi Châu Lỗ khó khăn, hoạn nạn, có việc chung cần tiền, cần sức thì Kim Lũ giúp ngay.

Theo cụ Ngô Văn Xuyên (94 tuổi - cao tuổi nhất Châu Lỗ): “Truyền thống kết nghĩa huynh đệ từ câu chuyện Ngưu Tinh là một nét văn hóa làng xóm rất đặc trưng. Nó biểu hiện tình yêu làng quê, yêu bạn bè và cao hơn là yêu nước của những người nông dân xưa. Giờ đây truyền thống từ mối tình đó càng có ý nghĩa nâng đỡ, giúp làng bạn giàu có hơn, văn minh hơn...”.

Phóng to

Ngày dân hai làng gặp nhau nhân kỷ niệm 400 năm ngày kết nghĩa (1594-1994)

Đình làng, cây cổ thụ Châu Lỗ ngày nay