​Phá cách không... phá phách!

Minh họa: DAD

Sản phẩm của quá trình

Có thể cho rằng tư duy sáng tạo là kỹ năng suy nghĩ vượt lên trên những phân tích và logic theo lối mòn thông thường, phải bao hàm một chuỗi những kỹ năng suy nghĩ chuyên sâu như xác định được vấn đề, phân tích, đánh giá các vấn đề một cách hiệu quả, nhằm khám phá những cái mới, chắt lọc được cái mới, đưa ra được các quyết định hợp lý và ứng dụng thích hợp sản phẩm mới.

Để nảy sinh, rèn luyện và phát triển được tư duy sáng tạo thì trước tiên chúng ta cần xác định rõ bản chất của vấn đề, rồi thu thập thông tin để thông hiểu một cách rõ ràng vấn đề đặt ra và tìm phương cách giải quyết hợp lý, hiệu quả và phù hợp nhất.

Nói cách khác, sáng tạo nên được tuân thủ các câu hỏi đặt ra trong tư duy biện luận: (1) cần xác định cái gì, vấn đề gì (là then chốt); (2) vì sao lại như thế; (3) với đối tượng nào; (4) ở đâu, bối cảnh nào; (5) vào thời điểm nào; và (6) phương pháp tiến hành/giải quyết ra sao.

Mô hình của Bloom (1956), Anderson (2001) cho thấy các bước của tư duy biện luận gồm sáu kỹ năng, sắp xếp theo mức độ từ đơn giản nhất đến phức tạp nhất: 1/nhớ, 2/hiểu, 3/vận dụng, 4/phân tích (và tổng hợp), 5/đánh giá và 6/sáng tạo.

Lưu ý ở đây là bước 5 (đánh giá) là khả năng thẩm định được giá trị, xem xét, phê bình một vấn đề, đánh giá ưu khuyết điểm để chọn lọc được giải pháp tối ưu nhất; và bước 6 (sáng tạo) là thành phần cấu thành cao nhất, là sản phẩm mong đợi của cả quá trình tư duy, liên quan đến việc tạo ra cái mới từ những cái đã biết, để lập kế hoạch và thực hiện ứng dụng những cái mới để đạt được hiệu quả cao nhất và thích hợp nhất.

Như vậy, sáng tạo là sản phẩm của sự hiểu biết sâu rộng, có bề dày, có bề sâu, mang tính rõ ràng minh bạch, chuẩn xác và chính xác, có tính logic, phù hợp đối tượng, không gian và thời gian, đúng chuẩn mực đạo đức, hợp lý và hợp tình, tập trung đúng chủ đề và mang tính công bằng, công tâm trong một bối cảnh cụ thể và rõ ràng, mang tính ứng dụng cao.

Rõ ràng sự sáng tạo là kết tinh của sự phá cách, không theo lối mòn nhưng lại tuân thủ tính cấu trúc và logic cao, là sản phẩm của đỉnh cao trí tuệ và lao động miệt mài, nghiêm túc, kín kẽ và phù hợp với từng đối tượng, bối cảnh.

Giáo dục là định hướng

Trong một thời gian dài, nền giáo dục Việt Nam nhấn mạnh đến khuôn mẫu và chuẩn mực theo những mô hình và định chế có sẵn. Trong thời gian gần đây thì sự sáng tạo trong mọi lĩnh vực được động viên và đánh giá cao.

Tuy nhiên, một trong những ví dụ là việc dùng bộ phim Hậu duệ mặt trời của Hàn Quốc, một sản phẩm giải trí cho công chúng rộng rãi, vào môi trường giáo dục nước ta thì tự hỏi có nên không? Có rất nhiều câu hỏi đặt ra xung quanh tính mục đích của việc sử dụng bộ phim này.

Lời bình luận về bộ phim này đã được đưa vào đề thi học kỳ môn văn lớp 12 của một trường chuyên. Vậy mục tiêu của học và kiểm tra môn văn là gì? Đề tài này có đáp ứng được tiêu chí kiểm tra nội dung và kỹ năng của học sinh chưa?

Tại sao lại trích dẫn nguồn từ một chương trình giải trí trên truyền hình (Chuyển động 24h) làm văn bản chính thức trong đề thi?

Chúng ta mong muốn có sản phẩm như thế nào cho nền giáo dục của chúng ta? Trong một trường khác, với môn tiếng Anh, lại có một câu hỏi lựa chọn “Song Joong Ki là một... nổi tiếng ở Hàn Quốc và Việt Nam” và học sinh có bốn đáp án để chọn lựa: 1/nam diễn viên; 2/nữ diễn viên; 3/tác giả; 4/vũ công. Rõ ràng là đối với câu hỏi này học sinh cần phải xem phim và theo dõi làn sóng “Hàn lưu” mới trả lời được vì cả bốn đáp án để lựa chọn đều là danh từ (kiểm tra nội dung) và không mang tính phân biệt về mặt ngôn ngữ.

Chúng ta đều biết sản phẩm của giáo dục là nguồn nhân lực cho xã hội. Nếu chúng ta không cẩn trọng, những lạm dụng về tính sáng tạo sẽ không tạo ra được cái độc đáo, lành mạnh, mà sẽ có những phản tác dụng gây ra những tác hại khôn lường cho thế hệ trẻ của nước nhà.

Có rất nhiều đề tài hay và ý nghĩa đang chờ đợi để được đưa vào môi trường giảng dạy của ta, mục tiêu của giáo dục là định hướng cho tư tưởng và hành động của xã hội chứ không phải chạy theo xu hướng nhất thời của quần chúng.

Sáng tạo là kết tinh của lao động trí tuệ và ứng dụng nghiêm túc, bền bỉ và công tâm, phải có mục tiêu, đối tượng, bối cảnh, không gian, thời gian... rõ ràng và thích hợp. Sáng tạo phải tuân thủ tính kỷ luật tri thức, tính cấu trúc, các quy định của ngành nghề, vừa mang tính khoa học vừa mang tính nghệ thuật. Phải cân bằng rất nhiều yếu tố mới bảo đảm được sáng tạo có ý nghĩa thiết thực, đáp ứng được yêu cầu xã hội.

Tất cả mọi người đều có thể dùng bút màu và giấy vẽ để “sáng tạo” ra những hình ảnh mình ưa thích, nhưng tại sao các nghệ sĩ chân chính sáng tạo ra được những bức tranh vô giá và trường tồn, ngược lại chúng vô nghĩa trước nghệ thuật và công chúng?■