Ai quản lý các tổng công ty?

Đã có nhiều tin, bài phân tích thêm hiện tượng này, song nội dung vẫn chỉ bàn về cung cách làm ăn và trách nhiệm của các TCT. Còn trách nhiệm của Bộ GTVT, với tư cách cơ quan chủ quản, và Bộ Tài chính, với tư cách cơ quan quản lý tài chính quốc gia, lại chưa thấy đề cập. Mà đó là quyền và trách nhiệm của cơ quan quản lý trên TCT, một khâu quan trọng trong cơ chế quản lý doanh nghiệp nhà nước.

Xem xét mặt trách nhiệm này có hai ý nghĩa:

1) Trước hết giúp thấy được nguyên nhân dẫn đến tình trạng hiện nay của 11 TCT xây dựng giao thông có phần do Bộ GTVT và Bộ Tài chính buông lơi quản lý. Chỉ cần hai bộ này xét duyệt báo cáo quyết toán tài chính hằng năm của các TCT theo đúng qui định thì tình trạng làm ăn thua lỗ này đã được phát hiện từ lâu và có thể đã ngăn chặn được.

2) Quan trọng hơn đây là dịp để bàn về nội hàm một khái niệm còn chưa rõ ràng: chủ sở hữu doanh nghiệp nhà nước. Chừng nào khái niệm này còn chưa sáng tỏ, cách nhìn nhận cơ chế quản lý doanh nghiệp nhà nước còn khác nhau. Người nhấn mạnh mặt gò bó thì kêu ca bị chậm trễ do nhiều việc phải thông qua bộ, sở chủ quản. Thậm chí còn có ý kiến xóa bỏ cơ chế chủ quản. Nhưng người khác lại sợ rằng nếu không có cơ quan chủ quản thì sẽ thành vô chủ như tình trạng tài chính các TCT của Bộ GTVT hiện nay.

Cần thấy rằng việc xác định trách nhiệm như vậy chủ yếu không nhằm xử lý những người liên quan, mà nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý. Trách nhiệm của các nhà lãnh đạo các TCT này đã rõ, song thật ra họ chỉ là người làm thuê được chủ sở hữu ủy một số quyền quản lý. Họ không có quyền và trách nhiệm của chủ sở hữu. Chính vì thế mà có thể xảy ra nghịch cảnh: TCT thì đứng bên bờ phá sản nhưng họ lại có thể giàu lên nhanh chóng.

Vì Nhà nước là một thiết chế quyền lực, nên khi nói Nhà nước là chủ sở hữu quốc doanh thì tuy đúng lý thuyết nhưng thực tế lại không vận hành được. Thực tiễn quản lý đòi hỏi phải chỉ định một cơ quan nhà nước nào đó đảm nhiệm vai trò chủ sở hữu. Có nghĩa là các doanh nghiệp nhà nước thực tế luôn cần có cơ quan chủ quản, hiểu với nghĩa là cơ quan quản lý doanh nghiệp với tư cách chủ sở hữu, không như cơ quan chủ quản hiện hành vừa quản lý nhà nước với tư cách là cơ quan quyền lực, vừa quản lý kinh doanh với tư cách chủ sở hữu.

Trong khi hệ thống chủ quản mới còn đang trong quá trình hình thành mà đã chủ trương “phi chủ quản hóa”, như một lãnh đạo Bộ NN&PTNT đã phát biểu trong vụ án Lã Thị Kim Oanh, thực tế là tùy tiện từ bỏ trách nhiệm quản lý của chủ sở hữu. Hậu quả tất yếu là xuất hiện tình trạng vô chủ. Vì vậy trách nhiệm của Bộ GTVT và Bộ Tài chính cần được đề cập, nếu xem xét sự việc trong tổng thể cơ chế quản lý của nó.

Trong cơ chế quản lý doanh nghiệp nhà nước, phải có những người, những cơ quan đóng vai trò đại diện chủ sở hữu, đồng thời cũng phải có những người, những cơ quan được chỉ định đóng vai trò chủ sở hữu, một nội dung quan trọng trong Luật doanh nghiệp nhà nước. Điểm khác nhau quan trọng giữa quốc doanh với dân doanh là ở đó.