Hai dòng trong quan hệ quốc phòng Mỹ - Trung

Ông Hegseth nói đã trao đổi với Bộ trưởng Quốc phòng Trung Quốc Đổng Quân bên lề hội nghị ASEAN và hai bên đồng ý rằng "hòa bình, ổn định và quan hệ tốt là con đường tốt nhất" cho hai nước.

Theo Reuters, tuyên bố của ông trên X được đưa ra chỉ vài giờ sau khi Hegseth kêu gọi các nước Đông Nam Á đứng vững và tăng cường lực lượng trên biển để đối trọng với các hành vi "ngày càng gây bất ổn" của Bắc Kinh ở Biển Đông.

Hai thông điệp trái ngược

"Tuyên bố chủ quyền và lãnh hải bao trùm của Trung Quốc đi ngược cam kết của họ về giải quyết các tranh chấp một cách hòa bình - ông Hegseth nói với các bộ trưởng quốc phòng ASEAN hôm 1-11 ở Malaysia - Chúng tôi muốn hòa bình. Chúng tôi không muốn xung đột. Nhưng chúng tôi phải đảm bảo là Trung Quốc cũng không muốn chi phối các bạn hay ai khác". 

Biển Đông hiện vẫn là điểm nóng có nguy cơ cao nhất ở châu Á. Trung Quốc tuyên bố chủ quyền gần như trọn khu vực này, trong đó xâm phạm nghiêm trọng tới chủ quyền và lãnh hải của nhiều nước, gồm Việt Nam. Philippines, nước đồng minh của Mỹ ở khu vực, thời gian qua thường xuyên có các va chạm trên Biển Đông với tàu hải quân Trung Quốc.

Ông Hegseth nói trên X rằng ông đã trao đổi với Tổng thống Donald Trump và cả hai đồng ý rằng "quan hệ giữa Mỹ - Trung chưa bao giờ tốt hơn" sau khi cuộc gặp giữa ông Trump với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình ở Hàn Quốc đã "tạo nền tảng cho hòa bình và thành công lâu dài cho Mỹ và Trung Quốc". 

Thông điệp trái ngược - giữa đối đầu trong cuộc họp ở ASEAN và giọng điệu ôn hòa trên mạng - cho thấy Washington vẫn đang cố gắng cân bằng giữa răn đe với ngoại giao trong xử lý căng thẳng với Bắc Kinh.

"Đây là kiểm soát căng thẳng. Quan trọng hơn, nó cho thấy có hai dòng trong quan hệ Mỹ - Trung: một coi Trung Quốc là mối đe dọa, một coi đây có thể là đối tác", theo chuyên gia phân tích Bridget Welsh. 

Tại cuộc họp hôm 1-11, ông Hegseth chỉ trích tuyên bố gần đây của Bắc Kinh coi bãi cạn Scarborough (Trung Quốc lấy quyền kiểm soát từ Philippines năm 2012) là "khu bảo tồn tự nhiên". Ông nói đây là "một âm mưu nữa nhằm áp đặt tuyên bố chủ quyền mở rộng mới lên các bạn".

Ông kêu gọi các nước ASEAN đẩy nhanh hoàn tất Bộ quy tắc ứng xử (COC) ở Biển Đông để có cơ chế kiểm soát các hoạt động trên biển. Ông cũng đề nghị phát triển các hệ thống giám sát hàng hải và hệ thống ứng phó nhanh chung nhằm hạn chế các hành vi gây hấn. 

Một "hệ thống giám sát hàng hải chung", ông nói, sẽ đảm bảo không thành viên nào phải "một mình khi đối phó với gây hấn và khiêu khích". Ông cũng hoan nghênh cuộc tập trận chung trên biển ASEAN - Mỹ vào tháng 12 nhằm tăng cường phối hợp ở khu vực và duy trì tự do hàng hải.

Tính toán chiến lược

Bắc Kinh hiện vẫn bác bỏ các chỉ trích của Mỹ, cáo buộc Washington can thiệp vào các vấn đề khu vực và gây căng thẳng với sự hiện diện quân sự của Mỹ. Quan chức Bắc Kinh hôm 1-11 chỉ trích Philippines là "gây hấn" khi tập trận hải quân và không quân với Mỹ, Úc và New Zealand ở Biển Đông. 

Cuộc tập trận kết thúc trước đó một ngày là cuộc thứ 12 Philippines tổ chức với các nước kể từ năm ngoái nhằm bảo vệ chủ quyền tuyên xưng của họ ở các khu vực tranh chấp. Tian Junli, người phát ngôn quân khu phía nam của Quân Giải phóng nhân dân Trung Quốc (PLA), nói cuộc tập trận đe dọa nghiêm trọng hòa bình và ổn định ở khu vực.

Mỹ đã triển khai lực lượng và tên lửa chống hạm ở khu vực phía bắc Philippines cho các cuộc tập trận liên tiếp nhằm ngăn chặn các chiến hạm Trung Quốc muốn đi vào Thái Bình Dương thông qua eo biển Bashi, eo biển nhỏ cách Đài Loan khoảng 140km về phía nam. 

Từ tháng 4-2023, quân đội Philippines và Mỹ đã bắt đầu đổ bộ xuống 10 hòn đảo ở tỉnh Batanes phía bắc này cho các cuộc tập trận đổ bộ.

20.000 dân ở tỉnh này đã bắt đầu quen với các cuộc tập trận liên tiếp diễn ra trong thời gian gần đây. Trước đó, đây chỉ là một tỉnh yên bình với diện tích và dân số nhỏ nhất Philippines. 

Nhưng với vị trí địa lý chiến lược ngay yết hầu ra Thái Bình Dương ở phía nam Đài Loan, Batanes đang ngày càng trở thành tiền đồn quan trọng trong sắp xếp quân sự của Mỹ ở khu vực.

Khả năng điều quân ở Thái Bình Dương sẽ rất quan trọng trong trường hợp hải quân Trung Quốc muốn ngăn chặn các lực lượng bên ngoài khi nổ ra chiến sự ở Đài Loan. 

"Chúng tôi cần có năng lực để cản trở việc Trung Quốc kiểm soát eo biển Bashi - chuẩn đô đốc về hưu Rommel Ong, cựu phó tư lệnh Hải quân Philippines, nói với Reuters - Trong xung đột, các điểm chiến lược mấu chốt sẽ quyết định ai thắng hay thua".

Cựu tổng tham mưu lục quân Emmanuel Bautista của Philippines giải thích: "Việc tấn công Đài Loan sẽ là không thể nếu không kiểm soát được phía bắc Philippines". 

Việc Mỹ điều quân tới Batanes là một phần trong chiến lược sử dụng vị trí của Philippines làm cơ sở hậu phương nếu có vụ tấn công vào Đài Loan hay xảy ra chiến sự ở Biển Đông, theo các quan chức quốc phòng.

"Trời phú nên chúng tôi có quần đảo đó - chuẩn đô đốc Roy Trinidad, người phát ngôn của Hải quân Philippines, nói - Chúng tôi là chốt chặn giữa Biển Đông và Thái Bình Dương". ■