Người nói tiếng Nga ở Ukraine: Một tình thế nhạy cảm

Tuy nhiên, khả năng diễn ra bầu cử vào năm nay đã đặt lại vấn đề về người nói tiếng Nga ở Ukraine.

Các đảng thân Nga thời trước hiện giờ sẽ không thể có mặt ở hòm phiếu: họ bị cấm hoạt động và các nhân vật lãnh đạo hoặc bỏ sang Nga, ra nước ngoài, và cũng khó lòng tranh cử trong tình trạng hiện giờ. Nhưng bất chấp tinh thần quốc gia đang lên ở Ukraine, những khác biệt vùng miền là khó phủ nhận.

Trước chiến tranh, các phe phái thân Nga vẫn nắm giữ khoảng 18-20% tổng số cử tri ở Ukraine, giảm rất nhiều so với thời đỉnh cao của họ 2010-2013 (khoảng 40%) nhưng vẫn đủ để hiện diện đáng kể trong quốc hội. Cuộc chiến đã thay đổi tất cả, khiến số cử tri thân Nga giảm còn khoảng 3-5% vào tháng 8-2023 (theo pravda.com 1-8-2023).

Những dịch chuyển mạnh mẽ đã diễn ra ở vùng đông nam Ukraine, vốn là vùng truyền thống tập trung nhiều người Ukraine nói tiếng Nga. Tháng 5-2022, chỉ còn lại 4% dân miền đông và 1% dân miền nam nhìn nhận Nga có thiện cảm (kiis.com.ua). Trong khi đó, 69% dân ở miền đông và 81% ở miền nam Ukraine ủng hộ gia nhập NATO.

Dẫu vậy, Ukraine vẫn là một quốc gia đa ngôn ngữ, với gần một nửa dân số vùng đông nam thừa nhận họ vẫn dùng cả tiếng Nga và Ukraine hằng ngày. Điều đó khiến cho ngay cả những xung đột nhỏ liên quan tới ngôn ngữ vẫn có thể gây ra chia rẽ lớn trong xã hội Ukraine.

Vài tháng qua đã không thiếu những vụ ầm ĩ lặt vặt như vậy đã làm bùng lên tranh luận ở tầm quốc gia. 

Nataliia Pipa, đại biểu Quốc hội của thành phố miền tây Ukraine Lviv, đã báo cảnh sát sau khi một thiếu niên hát nhạc đường phố trình diễn những bài tiếng Nga của cố ca sĩ - nhạc sĩ thần tượng thời Liên Xô Viktor Tsoi. (Bà Pipa nghĩ rằng thiếu niên này vi phạm một đạo luật Ukraine cấm trình diễn nhạc Nga hiện đại ở không gian công cộng). 

Rồi nhà văn Larysa Nitsoi lên lớp một binh sĩ Ukraine bị thương nằm trong một bệnh viện quân sự vì nói tiếng Nga. Nhà báo ở Lviv Ostap Drozdov thì cáo buộc di dân Ukraine ở châu Âu nói tiếng Nga là những người "sỉ nhục" Ukraine.

Với nhiều người quốc gia chủ nghĩa về ngôn ngữ, lời nói là tất cả bản sắc của họ. Nói tiếng Nga tức là chống lại đất mẹ Ukraine vì xét đến cùng, khi những binh sĩ Nga đầu tiên xuất hiện ở Ukraine 9 năm về trước, một trong những lý lẽ chính của Kremlin là để bảo vệ người nói tiếng Nga bị phân biệt đối xử ở Ukraine.

Nhưng cũng có những tiếng nói quốc gia chủ nghĩa kiểu khác. Oleksiy Arestovych, cựu cố vấn của Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky và là người đã tuyên bố sẽ ra tranh cử nếu ông Zelensky không tiếp tục làm tổng thống, hiện nhắm tới cử tri nói tiếng Nga với một tầm nhìn dung nạp hơn. 

Nhóm của ông Arestovych cho rằng nói tiếng Nga vẫn có thể yêu nước, vì Ukraine phải có phần chia xứng đáng của mình trong những giá trị của đế chế Nga, bao gồm ngôn ngữ và văn hóa Nga.

Arestovych và các đồng minh đang tranh thủ cử tri bằng cách chỉ ra những thái quá trong tinh thần quốc gia chủ nghĩa ở Ukraine, như khởi kiện bà Pipa vì "gieo rắc bất mãn và thù địch giữa những người Ukraine với nhau". 

Một người khác cũng có thể nhắm tới khối cử tri nói tiếng Nga là Dmytro Razumkov, cựu chủ tịch quốc hội, đồng minh cũ của ông Zelensky. 

Razumkov đã nhiều lần lên tiếng ủng hộ người Ukraine nói tiếng Nga: năm 2020, khi còn tại chức, ông đã ra lệnh xem xét lại một đạo luật ngôn ngữ do cho rằng nó chia rẽ, và chính bản thân ông thường xuyên đọc diễn văn bằng tiếng Nga.

Nếu bầu cử diễn ra ở Ukraine trong năm nay, Razumkov và Arestovych có thể sẽ là những gương mặt trung dung hơn so với Đảng Đầy tớ nhân dân đang cầm quyền. 

Phong trào này cũng có thể thu hút những lãnh đạo địa phương như Ihor Terekhov, thị trưởng Kharkhiv đã tiếp tục chính sách của người tiền nhiệm quá cố Hennadiy Kernes, khi vẫn nói chuyện với cử tri bằng tiếng Nga: ngôn ngữ phổ biến nhất ở thành phố lớn thứ hai Ukraine. "Càng bức bách người ta chuyện ngôn ngữ, thì sức phản kháng sẽ càng mạnh", ông cảnh báo.■