Theodor Meron: Thẩm phán "cừu đen" và công pháp quốc tế

Dù đã 95 tuổi, ông đang cố vấn cho Tòa án Hình sự quốc tế (ICC) về các cáo buộc tội ác chiến tranh của Israel, đất nước ông từng từ bỏ quốc tịch.

Sanh năm 1930, thiếu niên Do Thái Ba Lan Meron sống sót nhờ làm công nhân sản xuất bom đạn trong một trại lao động Quốc xã. Phần lớn gia đình ông ở trong các trại tập trung thì thiệt mạng. Năm 15 tuổi, Meron di dân sang Israel, tức là "Aliyah" theo phong trào Zion kêu gọi. Người Do Thái khắp thế giới bỏ nơi họ sinh sống từ bao nhiêu thế kỷ để "trở về lập nước" tại Israel. Đến đó, Meron là gương mẫu, một người Do Thái Đông Âu sống sót diệt chủng Holocaust "trở về" cố quốc.

Năm 1967-1971, Meron là cố vấn luật pháp của Bộ Ngoại giao Israel. Thủ tướng Levi Eshkol tham khảo ông về trường hợp định cư người Israel tại một điểm trên lãnh thổ (vừa) chiếm đóng, tức là ở Bờ Tây. Meron cho Eshkol biết điều đó là phi pháp quốc tế theo điều 4 của Thỏa ước Geneva. 

Báo cáo này dĩ nhiên lúc đó là bí mật. Chẳng ai nghe ông, và ngày nay có 700.000 người Israel định cư bất hợp pháp và năm này qua năm khác bị các nghị quyết tại Liên hợp quốc lên án như đổ nước đầu vịt. 

Phần chuyện lập ấp di dân trên lãnh thổ bị chiếm đóng từ 1967 thì 50 năm sau, tức tới năm 2017, thẩm phán Meron vẫn cho là bất hợp pháp. Ngày nay đổ lỗi cho một chánh quyền cực hữu khuyến khích di dân bất hợp pháp nhưng ông Meron nhắc ta là năm 1967, chính sách này được bắt đầu dưới một chánh phủ khuynh tả của Đảng Lao động. Đó vi phạm điều 4 Geneva năm 1967 thì vẫn vi phạm điều 4 ngày hôm nay.

Nghị quyết 2334 lên án Israel về việc định cư bất hợp pháp được thông qua 23-12-2016 tại Hội đồng An ninh Liên hợp quốc có một điểm đặc biệt: nước Mỹ không phủ quyết mà bỏ phiếu vắng mặt và để cho 14 nước còn lại thông qua. 

Đó cũng là lần đầu, lần chót và lần duy nhất trong 8 năm chính quyền Obama không bênh vực Israel tại Hội đồng An ninh Liên hợp quốc với quyền phủ quyết. Tuy vậy ông Obama bị Thủ tướng Netanyahu phê bình gay gắt vô tư vì ông Obama ra đi năm 2017.

Giai đoạn 1971-1975, Meron được cử làm đại sứ Israel tại Canada. Sau đó ông bắt đầu giảng dạy luật quốc tế đây kia Anh, Hoa Kỳ và Thụy Sĩ. Năm 1978 ông làm một việc cực kỳ xấu xa với Zion chủ nghĩa: ông "Yerida" - tức là bỏ Israel đi, vào quốc tịch Hoa Kỳ. Năm 1980 ông khước từ luôn quốc tịch Israel. "Tôi trở thành cừu đen thì thành cừu đen thôi" - ông nói trong cuộc phỏng vấn của nhà báo Muriel Kalisch tờ Der Spiegel (Đức) hồi tháng 4.

Quãng 2001-2019, Meron làm thẩm phán tại ICC, 5 bận làm chủ tịch của tòa án Liên hợp quốc này, xử các tội ác chiến tranh tại Nam Tư (cũ) và tại Rwanda. Ông là một thẩm phán được cho là nhẹ tay thước, khiến có thẩm phán Đan Mạch phản đối việc tòa tha các tội phạm chiến tranh Serbia. 

Về Rwanda ông cũng được coi là dễ dãi, chín bỏ làm mười hay mười bỏ làm chín, có giết mười (ngàn) người ông bỏ làm chín (ngàn) thôi và cho sớm được ra tù. Danh của ông trong 20 năm làm việc không phải là danh khe khắt dù có đúng hay là sai.

Tháng 5-2024, Công tố trưởng Karim Khan của ICC hội ý 8 thẩm phán chuyên gia về vấn đề Gaza. Trước giờ, Meron xin tránh cho ông các trường hợp liên quan đến Israel để khỏi thiên vị quốc gia cũ. Nhưng lần đó ông chấp thuận tham gia vì ông thấy sau 20 năm xét xử các nước khác mà tránh né nước cũ của mình là một thái độ đạo đức giả dối.

Kết quả là cả 8 vị trong ủy ban này đều khuyến cáo công tố Khan ra lệnh bắt giữ thủ tướng Netanyahu, bộ trưởng Gallant phía Israel và 3 lãnh đạo Hamas là Haniyeh, Sinwar và Deif. Phía Hamas đều đã chết, 2 tử trận tại Gaza và 1 bị ám sát tại Iran. Israel bị buộc là thực thi tội ác nhân loại, trong đó có chính sách dùng bỏ đói dân chúng là một phương tiện chiến tranh. Nói nôm na, theo lời người viết bài này, là thứ nhất bỏ bom, thứ nhì bỏ đói…

Sau khi có trát bắt, Meron phê bình việc Hungary đón tiếp Netanyahu, và không thi hành. Phần phát biểu của Thủ tướng Đức Merz - rằng sẽ không bắt Netanyahu nếu Netanyahu có sang Đức thăm - thì Meron phê bình là không xứng đáng với trách nhiệm của một nguyên thủ. 

Nếu không muốn bắt phạm nhân thì theo ông Meron, chỉ cần nhắn là đừng có đến nước tôi. Nếu quốc tế có pháp luật thì phải thực hành. Ngược đời là như vầy. Ứng cử viên thị trưởng New York là Zohran Mamdani cho biết ông sẽ thi hành lệnh tòa với Netanyahu nếu ông này đến New York thì Mamdani lại bị chê trách là cực đoan này nọ. 

Ta không chê trách tội phạm, không chê trách việc thi hành tội ác nhân loại, tội ác chiến tranh mà chê trách việc thi hành pháp lý là bắt giữ họ mang ra tòa án.