Từ cách xưng hô

Phóng to

Nhà văn Nguyên Ngọc: “Ở thời các nhà giáo Đào Duy Anh, Trần Đức Thảo, sinh viên ĐH đều xưng “tôi” ở trường. Đáng tiếc là điều này không còn tiếp tục. Tôi nhớ cố thủ tướng Phạm Văn Đồng từng nói về sự cần thiết phải “tôi hóa” tiếng Việt”. - Ảnh: T.Tuấn

“Chúng ta đã thật sự nhìn nhận sinh viên của chúng ta là trưởng thành chưa với cách xưng hô đó?” - bà Trân Phượng, hiệu trưởng Trường ĐH Hoa Sen, đặt câu hỏi. “Xưng hô là biểu hiện của tôn ti. Tôn ti đó có thể đè nén chính những người chúng ta muốn phát triển, muốn họ gánh vác tương lai. Có quyền lực ẩn chứa sau những tiếng xưng hô đó”. Tại Trường Hoa Sen hiện đã bỏ bục giảng trong các phòng học như một cách để giảm khoảng cách giữa người dạy và sinh viên.

Dạy - học phải bình đẳng

GS Vũ Đức Vượng, ĐH cộng đồng De Anza (California, Mỹ), cho rằng học ĐH là tự học, các giáo sư thường hướng dẫn, chỉ đường, không như cách giảng dạy ở giáo dục phổ thông. “ĐH là một bước chuyển mới trong quá trình trưởng thành của sinh viên. Nếu chúng ta không để sinh viên tự suy tư, tự tìm tòi, chúng ta sẽ không giúp họ trưởng thành được. Điều này chỉ đạt được khi trao đổi giữa thầy trò là bình đẳng”. Cách xưng hô “thầy/con”, “cô/em” theo ông không tạo ra sự bình đẳng này. “Người dạy phải chấp nhận sinh viên có cách suy tư khác mình. Tư duy của mỗi người không luôn luôn sai và cũng không luôn luôn đúng, và sinh viên phải có điều kiện để họ dám nói những suy nghĩ của mình”.

Trên góc độ ngôn ngữ, nhà văn Nguyên Ngọc, chủ tịch ĐH Phan Châu Trinh (Quảng Nam), cho rằng “ngôn ngữ nào cũng có ưu khuyết... xưng hô trong tiếng Việt dù rất phong phú về sắc thái nhưng lại thiếu những đại từ trung tính”. Theo ông, có hai triết lý giáo dục hiện nay. Một là học thuộc lòng những điều được coi là chân lý vĩnh cửu cho cả cuộc đời để tạo sự đồng nhất hoàn toàn và hai là tự đi tìm lấy sự thật, tự mình đi tìm chân lý và tự định ra con đường. Cách thứ hai mới tạo ra được những “con người dám lựa chọn, dám sống với lựa chọn”, những người độc lập, tự chủ, sáng tạo mà đất nước đang cần.

ĐH Phan Châu Trinh hiện là một trong những trường đầu tiên ở VN triển khai việc sinh viên xưng “tôi” trong trường học. Theo nhà văn, nên bắt đầu từ cái nhỏ để tạo ra sự thay đổi. “Phải coi sinh viên là người lớn, người trưởng thành để cùng tìm hiểu chân lý, tìm hiểu sự thật”. Bắt đầu bằng thay đổi xưng hô có thể là một cách để thay đổi.

“Chương trình là quan trọng nhưng có lẽ sẽ không quan trọng bằng phương pháp. Nếu chương trình hay mà phương pháp không tốt dẫn đến việc sinh viên không đọc, không nghiên cứu sẽ không có tác dụng gì. Không giải quyết được vấn đề xưng hô sẽ không giải quyết được vấn đề phương pháp dạy học”.

Rào cản văn hóa

Ý tưởng đổi mới cách xưng hô không phải đã được mọi người đồng ý. Một giáo sư tại ĐH Hoa Sen cho rằng xưng “con, em, hay cháu” đều tốt cả, quan trọng là thái độ của người đó như thế nào, họ có cảm thấy tự tin và chuyển tải hết được những điều muốn nói hay không. Sinh viên Nguyễn Tuấn Cường của ĐH Hoa Sen nhận xét thầy cô nhìn những sinh viên xưng “tôi” với vẻ phản cảm vì cách xưng hô này khác biệt với thói quen hằng ngày của hầu hết chúng ta. Đồng suy nghĩ, SV Tường Vi bộc bạch: “Xưng “em” giúp SV thấy gần gũi hơn với thầy cô, từ đó cảm thấy thoải mái hơn trong tranh luận”. Còn cô Bùi Trân Thúy, ĐH Hoa Sen, cũng cho rằng “tư duy mới xuất phát từ phương pháp chứ không xuất phát từ cách xưng hô...”.

Tuy vậy, rất nhiều sinh viên tại hội thảo đánh giá cao việc thay đổi cách xưng hô, đặc biệt trong các giờ học trên lớp. Anh Paul Gilles, một sinh viên người Pháp đang học tiếng Việt tại Trường Hoa Sen, nói: “Tôi không muốn bị gọi là em trong trường”. Hoàn toàn tán đồng cách xưng “tôi” trong giảng đường, Lân, sinh viên khoa khoa học công nghệ ĐH Hoa Sen, cho rằng “xưng tôi là một bước đi mới, là sự khẳng định mình, nhắc nhở mình về trách nhiệm, giúp bản thân tự tin hơn trong công việc sau này”. Lân thẳng thắn nhìn nhận việc xưng “tôi” hiện nay còn gặp nhiều rào cản: “Thói quen ăn sâu với tư duy xưng hô “con/em” và do nỗi lo sợ thầy cô khó chấp nhận việc sinh viên xưng “tôi”. Chia sẻ, SV Hà cho rằng “ngoài giờ học chúng ta có thể quay lại cách xưng hô như bình thường”.

Thay đổi cách xưng hô dù sao vẫn còn là một vấn đề mới tại các trường ĐH. Hiện các ĐH Phan Chu Trinh và Hoa Sen đã thử nghiệm và cả hai trường đều nhận định đã có những tác động tích cực đối với sinh viên. Nhà văn Nguyên Ngọc cho rằng “quan hệ trong ĐH hiện tại là chưa ổn, chưa bình đẳng trong quan hệ, và để thay đổi nên xuất phát từ cách xưng hô giữa sinh viên và người thầy”.