Bãi bỏ án tử hình: Hành trình của Zimbabwe

Quyết định cũng gửi đi thông điệp quan trọng với phần thế giới còn đang giằng co quanh câu hỏi: liệu nhà nước có quyền kết liễu sinh mạng công dân?

Suốt gần 20 năm qua, Zimbabwe không thể tìm được người đảm nhiệm vai trò đao phủ. Tử tù rơi vào tình trạng bị giam giữ vô thời hạn, trong khi xã hội âm thầm vật lộn với lằn ranh giữa công lý và quyền được sống. 

Ngày 31-12-2024, Tổng thống Emmerson Mnangagwa, từng là một tử tù, ký sắc lệnh bãi bỏ hoàn toàn án tử hình. Với động thái này, Zimbabwe không chỉ giải thoát khoảng 60 người khỏi danh sách chờ thi hành án, mà còn chính thức gia nhập phong trào toàn cầu phản đối hình phạt tử hình.

Ngộ nhận về dư luận

Theo Tổ chức Ân xá quốc tế, Zimbabwe là quốc gia thứ 30 ở châu Phi bãi bỏ án tử hình với các tội phạm thường (không bao gồm tội phạm đặc biệt như phản quốc, tội phạm quân sự) hoặc toàn bộ các tội danh - dấu hiệu cho thấy châu lục này đang dẫn đầu thế giới về xu hướng từ bỏ hình thức trừng phạt tối hậu.

Hành trình đến với quyết định lịch sử bắt đầu từ một thách thức quen thuộc: làm thế nào để thuyết phục các chính trị gia tin rằng người dân sẽ chấp nhận bãi bỏ án tử hình, khi họ khăng khăng là dư luận ủng hộ việc giữ lại hình phạt này?

Theo trang The Conversation, câu trả lời đến từ nghiên cứu thực nghiệm. Cách đây gần một thập kỷ, tổ chức Dự án Tử hình (Death Penalty Project) có trụ sở tại Anh - vốn chuyên cung cấp hỗ trợ pháp lý miễn phí cho người đối mặt án tử trên toàn thế giới - hợp tác với Veritas, tổ chức phi chính phủ có trụ sở tại thủ đô Harare của Zimbabwe, để tiến hành nghiên cứu đột phá về thái độ của công chúng.

Năm 2017, trong khảo sát với 1.200 người Zimbabwe, các nhà nghiên cứu phát hiện ra sự thực bất ngờ. Dù 61% những người được hỏi nói ủng hộ án tử hình, phần lớn (80%) trong số đó thừa nhận sẽ đồng ý bãi bỏ nếu đó là chính sách của chính phủ. 

Quan trọng hơn, khi được trình bày các tình huống cụ thể về tử hình thông qua một loạt kịch bản, đa số người được hỏi phản đối áp dụng tử hình với 5/6 các trường hợp. Điều này cho thấy sự ủng hộ trừu tượng thường sụp đổ nhanh chóng khi mọi người phải đối mặt với hệ quả thực tế của án tử hình.

Nghiên cứu tiếp theo năm 2019 với 42 nhà lãnh đạo dư luận Zimbabwe - gồm các chính trị gia, người hành nghề pháp lý, nhà lãnh đạo tôn giáo và truyền thông - cho kết quả còn thuyết phục hơn. 

Một tỉ lệ áp đảo 90% ủng hộ việc bãi bỏ án tử. Gần 2/3 không tin hệ thống tư pháp hình sự có thể ngăn chặn hoàn toàn việc xét xử oan sai, và đa số lo ngại kết tội oan người lãnh án tử.

Châu Phi dẫn đầu xu thế

Quyết định của Zimbabwe không phải là hiện tượng đơn lẻ, mà thuộc về cả một làn sóng mạnh mẽ khắp châu Phi. Theo dữ liệu từ các tổ chức nhân quyền quốc tế, châu Phi đang tiến tới bãi bỏ tử hình với tốc độ nhanh hơn mọi châu lục khác. 

Theo Deathpenaltyproject.org, chỉ trong thập kỷ này, một loạt nước châu Phi đã quyết định bỏ án tử hình, gồm Chad, Sierra Leone, Cộng hòa Trung Phi, Guinea Xích Đạo, Zambia, Ghana và Zimbabwe.

Thập kỷ qua, trong 55 quốc gia thành viên của Liên minh châu Phi (AU), chỉ còn 7 nước vẫn "tích cực duy trì" án tử hình, tức kết án và có thi hành án; 26 nước đã bãi bỏ hoàn toàn án tử hình trong luật pháp; 14 nước khác chưa bãi bỏ, nhưng áp dụng lệnh đình chỉ tử hình.

Một ví dụ khác gần đây là Zambia, vốn bãi bỏ tử hình vào tháng 12-2022, sau 25 năm đình chỉ. Thay đổi diễn ra sau nhiều năm vận động kiên trì có phối hợp bởi một liên minh rộng lớn các nhóm nhân quyền cả trong và ngoài nước. 

Tại thời điểm bãi bỏ, có 380 người đang bị kết án tử hình ở Zambia. Ghana thì áp dụng cách tiếp cận từng bước. Tháng 7-2023, quốc hội nước này thông qua luật loại bỏ án tử hình với tội phạm thường. Rồi tháng 12 năm đó, quốc hội tiếp tục bãi bỏ án tử hình cho tất cả tội danh, thay thế bằng án tù chung thân, theo trang Lens.civicus.org.■