Bí tiểu có đáng sợ?

Phóng to

Tuyến tiền liệt bình thường (hình trái) và tuyến tiền liệt phì đại

“Mắc” mà không “đi” được

Triệu chứng ban đầu của phì đại tuyến tiền liệt lành tính là dòng nước tiểu yếu dần. Tiếp đến bệnh nhân đứng hồi lâu nước tiểu mới ra, phải rặn tiểu, đang tiểu thì dòng nước tiểu đột ngột ngưng rồi chảy lại, tiểu xong không kết thúc “cái rẹt” mà cứ nhỏ giọt. Bệnh nhân phải đi tiểu nhiều lần, khi mắc thì phải tiểu ngay không nhịn được, tiểu đêm, tiểu xong không “sướng” vì có cảm giác vẫn còn nước tiểu trong bàng quang. Cuộc sống và công việc của bệnh nhân bị rối loạn, đôi khi nặng nề.

Biến chứng cấp tính thường gặp nhất là bí tiểu cấp, khi đó bệnh nhân mắc tiểu dữ dội nhưng không tiểu được, bàng quang căng đầy nước tiểu. Biến chứng mãn tính cũng đáng sợ như nhiễm trùng tiểu tái đi tái lại và “xuống cấp” bàng quang do nước tiểu ứ đọng trong bàng quang, thận ứ nước và suy thận do nước tiểu ứ đọng ngược lên trên thận.

Do đó, bệnh nhân cần đi khám ngay từ khi có những triệu chứng sớm của bệnh, không chỉ vì các triệu chứng này trùng lắp với ung thư tuyến tiền liệt và ung thư bàng quang, mà còn tránh được chất lượng cuộc sống bị ảnh hưởng trong thời gian dài. Điều này cần bệnh nhân có kiến thức cũng như gia đình quan tâm đến các cụ.

Khi khám bệnh, bác sĩ có ba việc chính phải làm. Trước tiên là “lượng hóa” sự rối loạn đi tiểu bằng một bảng câu hỏi, kết quả của bảng này có vai trò rất lớn trong quyết định điều trị. Tiếp đến là tìm cách loại trừ ung thư tuyến tiền liệt bằng thăm khám lâm sàng, siêu âm bụng, đo nồng độ PSA máu. Cuối cùng là khảo sát các biến chứng như nhiễm trùng tiểu, rối loạn bàng quang, thận ứ nước, suy thận.

Không quá lo

Tuyến tiền liệt nặng khoảng 15-20g, nằm ngay dưới bàng quang và bao bọc một đoạn đường tiểu khoảng 2,5cm. Khi tuyến phì đại, đường tiểu bị “o ép” khiến nước tiểu khó chảy ra ngoài. Cơ chế của phì đại tuyến tiền liệt lành tính ở người lớn tuổi vẫn là một bí mật. Có vài giả thiết liên quan đến các chất như testosterone, estrogen, yếu tố tăng trưởng mô đệm, nhưng không có cái nào chắc chắn. Tuy nhiên có hai đặc điểm về giải phẫu và sinh lý của bệnh ứng dụng được vào điều trị.

Thứ nhất, cổ bàng quang và tuyến tiền liệt có nhiều cơ trơn sẽ co thắt khi các thụ thể α1 tại đây bị kích thích. Vì thế, ức chế thụ thể α1 khiến các cơ này không co, qua đó giảm sự chèn ép lên đường tiểu.

Thứ hai, men 5-α-reductase có vai trò chuyển testosterone thành dihydrotestosterone tại mô tuyến tiền liệt. Ở nam thiếu men này bẩm sinh, tuyến tiền liệt không phát triển được. Thú vị là ức chế men 5-α-reductase có thể làm tuyến tiền liệt nhỏ lại.

Nhìn chung, việc điều trị phì đại tuyến tiền liệt lành tính dựa vào kết quả của bảng câu hỏi. Nếu sự rối loạn là nhẹ, chỉ cần theo dõi lối sống như tránh uống nước trước khi ngủ, tránh cà phê và rượu, đi tiểu hai lần để làm trống bàng quang tốt hơn, tránh các thuốc gây bí tiểu như kháng histamine gây ngủ và thuốc chống nghẹt mũi. Nếu rối loạn từ trung bình đến nặng, bệnh nhân cần được điều trị.

Ngày nay, hầu hết điều trị ban đầu là bằng thuốc. Nhóm thuốc ức chế thụ thể α1 làm giảm triệu chứng trong vòng vài ngày nhưng không có tác dụng trì hoãn sự phát triển của bệnh. Nhóm thuốc ức chế men 5-α-reductase có thể làm tuyến tiền liệt nhỏ lại là một lựa chọn hợp lý, nhất là khi tuyến tiền liệt to hơn 30g, tuy nhiên phải dùng thuốc liên tục ít nhất sáu tháng mới thấy hiệu quả. Lý do là tuyến tiền liệt phải mất một thời gian dài để to ra thì cũng cần một thời gian dài để nhỏ lại.

Để điều trị triệu chứng kích thích đường tiểu dưới, có thể dùng thêm nhóm thuốc kháng muscarinic. Nhóm thuốc thảo dược tuy được dùng rộng rãi nhưng vẫn cần thêm bằng chứng khoa học về tính hiệu quả của thuốc.

Cuối cùng, nếu điều trị nội khoa thất bại thì phải cầu viện đến phẫu thuật. Hiện nay hầu hết là phẫu thuật nội soi với ít biến chứng, nằm viện ngắn và thời gian phục hồi nhanh.