Làm sao thấy bộ mặt giả trong ta

Hầu hết chúng ta đôi khi không thực hành đúng những gì mình rao giảng, và theo các nhà tâm lý học, đó chính là định nghĩa chuẩn của "đạo đức giả". Vấn đề là, ta dễ nhận ra sự mâu thuẫn đạo đức ở người khác và đưa ra phán xét, trong khi lại khó nhìn thấy điều đó ở chính mình.

Mượn câu cái đẹp nằm trong đôi mắt kẻ tình si, giáo sư Ike Silver, giảng viên marketing tại Trường Kinh doanh Đại học Nam California, cho rằng "đạo đức giả nằm trong con mắt người nhìn". "Chúng ta có xu hướng muốn nhìn thấy người khác là đạo đức giả, vì điều đó giúp ta thắng trong các cuộc tranh luận. Nhưng khi đến lượt mình, ta lại tìm cách biện minh hoặc lờ đi những mâu thuẫn của bản thân" - ông nói.

Vì sao ít người tin rằng bản thân hay bạn bè mình rơi vào phạm trù đạo đức giả, thiếu nhất quán giữa niềm tin và hành vi? Silver và Jonathan Z. Berman (Trường Kinh doanh London, Anh) đã thực hiện thí nghiệm để đi tìm câu trả lời. 

Kết quả công bố trên tạp chí Cognition tháng 6-2024. Bộ đôi tác giả đã thực hiện ba thí nghiệm với gần 2.600 người tham gia nhằm khái niệm hóa và kiểm chứng vai trò của "nhận thức về tính so sánh" (perceived comparability) trong việc đánh giá hành vi nói một đằng làm một nẻo. 

Kết quả cho thấy khi được yêu cầu đánh giá hành vi của phe đối lập, người ta lập tức nhìn thấy sự tương đồng giữa các tình huống để cáo buộc mâu thuẫn; nhưng khi đối tượng là phe mình, họ bỗng thấy các tình huống chẳng hề liên quan. 

Thí dụ: người tham gia được nghe chuyện một chính trị gia hứa không nhận tài trợ từ doanh nghiệp nhưng lại để một người bạn làm quản lý công ty lớn mời ăn trưa. Khi người nghe thuộc nhóm ủng hộ, họ lập tức biện minh: "Đây chỉ là một bữa ăn, đâu phải hối lộ". Còn khi người nghe ở phe đối lập, họ phán: "Đấy, đạo đức giả rõ ràng".

Theo các tác giả, "nhận thức về tính so sánh" đóng vai trò then chốt trong cách chúng ta phán xét người khác là đạo đức giả. Khi gán nhãn ai đó như vậy, ta thường chỉ ra sự khác biệt giữa lời nói và việc làm, hoặc cách họ hành xử trái ngược trong hai hoàn cảnh tưởng như tương đồng. Tuy nhiên, không phải phép so sánh nào cũng hợp lý. 

Trong đời sống đạo đức vốn phức tạp, hiếm khi có hai tình huống hoàn toàn giống nhau, nên rất khó xác định khi nào ta nên kỳ vọng sự nhất quán. Chẳng hạn, không ai dạy rõ rằng "ăn thịt" khác "ăn cá" ra sao về mặt đạo đức, hay "nói dối để bảo vệ người khác" khác "nói dối để bảo vệ bản thân" đến mức nào. Chính vì thiếu chuẩn mực rõ ràng, con người dễ tùy biến "tính so sánh được" theo ý muốn - khi thì để bênh vực bạn bè, khi lại để tấn công đối thủ.

Không ai muốn trở thành kẻ tiền hậu bất nhất, nhưng thực tế là chúng ta đều có lúc băn khoăn vì đã làm trái với những gì từng tuyên bố hùng hồn hay phạm phải những điều từng quyết liệt khuyên người khác tránh xa. 

Nguyên nhân của những dằn vặt này, theo giáo sư Silver, là "áp lực nhất quán", tức động lực tâm lý thúc đẩy ta hành xử phù hợp với niềm tin và hành động trước đó, và cảm thấy khó chịu khi không làm được như vậy. 

Thực tế việc luôn hành xử nhất quán là bất khả thi, vì mỗi hoàn cảnh đòi hỏi phản ứng khác nhau. Vì vậy, theo các chuyên gia, để cải thiện tình hình, hãy bắt đầu bằng việc chấp nhận rằng không phải lúc nào ta cũng nhất quán, điều đó hoàn toàn bình thường.

Trong bài viết "Làm sao biết mình là kẻ đạo đức giả" cho tờ The Wall Street Journal ngày 5-10, tác giả Elizabeth Bernstein cho rằng cần tự phản tỉnh: Hành vi của mình có nhất quán với những gì mình đang nói hay không? 

Và nếu nhận ra mình đúng là đạo đức giả, hãy thừa nhận điều đó. Tác giả dẫn lời hai chuyên gia nghiên cứu lĩnh vực này cho biết có lý do để làm vậy. Jillian Jordan, phó giáo sư Trường kinh doanh Harvard, cho rằng những người trung thực về sự mâu thuẫn của mình thường được người khác tha thứ dễ hơn. 

Và theo Jeff Stone, giáo sư tâm lý học tại Đại học Bắc Arizona, "tin tốt là những ai nhận ra sự đạo đức giả của bản thân thường có động lực để thay đổi".

Để minh họa, Bernstein kể câu chuyện của Kim Scott, cựu lãnh đạo Google, người thường xuyên nói thẳng với đồng nghiệp, đối tác rằng "hễ thấy tôi đạo đức giả, cứ nhắc nhé". Còn ở nhà, trong một bữa tối, khi Scott nhắc các con "đặt điện thoại xuống bàn ăn", điện thoại của chính cô reo. 

Cô nghe máy, và hai đứa trẻ lập tức đồng thanh về sự bất nhất của mẹ. Scott bật cười, tắt máy và cảm ơn con vì sự thẳng thắn. Không ai hoàn hảo cả, và chính khoảnh khắc dám nhận lỗi ấy mới là biểu hiện thật sự của đạo đức.

Thế nên theo Elizabeth Bernstein, thay vì hoảng hốt mỗi khi bị gọi là đạo đức giả, có lẽ ta nên xem đó là một lời nhắc dễ thương của đời: "Ê, lần này hơi lệch nhịp rồi đấy", và coi đó là dịp để hiểu mình hơn và hành xử tốt hơn ở lần kế tiếp. 

Khoa học không khuyên ta phải nhất quán tuyệt đối. Điều đó bất khả thi. Nó chỉ khuyên ta đừng biến sự linh hoạt thành công cụ để phán xét người khác và tự miễn tội cho mình.