Lời êm ái mà lại trái tai

The Wall Street Journal mô tả lời mời chào khách hãy dừng chân ghé quán em welcome in (xin mời vào) đang khiến nhiều khách hàng phát điên vì "nghe như đấm vào tai". Người ta khó chịu vì trong tiếng Anh, chỉ cần welcome (xin mời) là đủ; nói welcome in vừa sai ngữ pháp vừa lửng lơ cá vàng (vào là vào đâu?). 

Câu chuyện gợi nhớ chuyện dân mạng Việt Nam nổi đóa vì hai chữ "nhé ạ" mà nhân viên bán hàng lịch sự đặt ở cuối câu mỗi khi nói chuyện với khách. Hoặc thân mật nhé, hoặc kính trọng ạ, chứ cả hai thì thật chướng tai.

Theo tác giả Joe Pinsker của The Wall Street Journal, từ đầu năm 2020 đến nay, cụm welcome in bắt đầu bùng nổ trong mọi ngóc ngách của ngành dịch vụ, khiến không ít khách hàng ngạc nhiên và khó hiểu. Nhiều nhân viên nói họ chào khách như thế trong vô thức, chứ không nghĩ nhiều đến ngữ pháp hay cảm giác của người nghe.

Có rất nhiều giả thuyết xoay quanh nguồn gốc của cụm từ này. Có thể là lời chào thân tình kiểu miền nam nước Mỹ? Hay là một dòng trong giáo trình đào tạo nhân viên của chuỗi cửa hàng nào đó, giờ được các nơi khác bắt chước? Hoặc là biến thể ngô nghê của từ tiếng Đức willkommen, cũng có nghĩa là "chào mừng".

Trong một bài viết lý giải hiện tượng này năm 2024, tác giả John deBary của trang Eater trỏ đến một nguồn tham khảo đáng chú ý: tài liệu đào tạo nhân viên năm 2012 tại nhà hàng Stampede 66 của đầu bếp Stephan Pyles, trong đó có mục "Ngôn ngữ tinh tế" với dòng in đậm: "Với MỌI khách bước vào nhà hàng: Chào buổi tối. WELCOME IN". 

Theo đầu bếp Pyles, welcome in chính là cách người miền nam nước Mỹ, trong đó có dân Texas, thể hiện tinh thần hiếu khách đặc trưng. Ông cho biết cụm từ này đã theo ông từ những năm 1960: "Gia đình tôi có một quán ăn ven đường ở West Texas. Tôi nhớ rõ, từ khi mới 5 tuổi, cứ có ai bước vào là cả nhà lại cất tiếng: Welcome in".

Nhà từ điển học Grant Barrett, người chuyên theo dõi mức độ xuất hiện của các từ và cụm từ theo thời gian, cũng khẳng định cụm từ này không mới, mà đã manh nha xuất hiện từ những năm 2010, đặc biệt trong giới bán lẻ. 

Thế nhưng, không giả thuyết nào có bằng chứng xác đáng, và việc truy dấu nguồn gốc welcome in đến nay vẫn khá mơ hồ. Một số người cho rằng cụm từ bắt đầu được dùng nhiều hơn khi các hàng quán mở cửa lại sau đại dịch COVID-19 và muốn nồng nhiệt chào đón sự trở lại của khách hàng.

Gregory Guy, giáo sư ngôn ngữ học xã hội tại Đại học New York, cho rằng sự phổ biến đột ngột của welcome in trong những năm gần đây là ví dụ sống động của hiện tượng "change from below", tức sự thay đổi ngôn ngữ tự phát, ngấm ngầm và vô thức - thậm chí người dùng còn không nhận ra mình đang dùng từ mới.

"Đó chính là cách mà phần lớn những thay đổi trong ngôn ngữ bắt đầu. Cơ chế đứng sau hiện tượng này được gọi là sự thích nghi. Nếu bạn đặt hai người lạ vào cùng một căn phòng và để họ trò chuyện khoảng 15 phút thì một vài đặc điểm nhỏ trong cách họ nói sẽ bắt đầu trở nên giống nhau hơn" - Guy giải thích với Eater.

Vì welcome in xuất hiện nhiều trong môi trường bán lẻ, không ít khách hàng cho rằng cụm từ này xuất phát từ chính sách nội bộ của các công ty. Tuy vậy, Starbucks hay Bath & Body Works khẳng định cụm từ này không nằm trong hướng dẫn đào tạo chính quy của họ dù nhân viên có chào khách theo cách này.

Theo The Wall Street Journal, không chỉ người nghe khó chịu, mà người trong ngành dịch vụ cũng thấy cụm từ này khó lọt tai. Chuyên gia rượu vang Tyler Jenich đã "ghét ngay từ lần nghe đầu tiên" khi hai tiếng welcome in vang lên tại nhà hàng anh làm việc ở Venice, California, vì "nó mang cảm giác thân thiện nhưng gượng ép, giả tạo". 

Còn chuyên gia bán lẻ Bob Phibbs thẳng thừng gọi cụm từ này là "lạnh nhạt, vô hồn và lười biếng". Theo ông, một phần lý do cụm từ này lan truyền rộng rãi là vì nó không yêu cầu người đối diện phải đáp lại, một lối "chào cho có" để tránh phải bắt chuyện thật sự, "giống như một chatbot AI trong hình dáng con người vậy".

Dẫu vậy, với bản chất không bao giờ đứng yên của ngôn ngữ, một câu chào từng bị ghét bỏ cũng có thể trở thành thói quen mà mọi người mặc định chấp nhận. Ryan Harrell, nhân viên bán lẻ ở Florida, từng ghét welcome in đến mức ví nó như "khoan vào tai", nhưng giờ cũng tự mình nói câu đó mỗi ngày ở nơi làm mới. 

Tương tự, có thể hình dung người Việt từ cãi nhau vì nhé ạ - phe này cho là dễ thương, phe kia lại kêu nửa nạc nửa mỡ, nhập nhằng xưng hô thân thiện và tôn trọng - sẽ tới lúc nghe riết thành quen. Ai nói trong vô thức cứ nói, ai nghe khó chịu thì rồi cũng xong.

Nói như Lars Hinrichs, nhà ngôn ngữ học ở Đại học Texas, cái gì mới lạ trong ngôn ngữ, khi bắt đầu được nhiều người chú ý, thể nào cũng bị chỉ trích, rồi đâu cũng vào đấy. 

Chẳng chóng thì chầy, sẽ lại có một cụm từ êm ái vô hại nào đó khiến mọi người thấy chướng tai gai mắt. Như thế mới là ngôn ngữ, mọi người thông cảm nhé ạ.