​Những kẻ khô khan

Tranh: Lê Thiết Cương

Khi nghe mục đích cuộc trò chuyện là đưa lên báo, ông ngập ngừng một chút rồi hỏi lại: ”Thật ra, công việc của bác là nghiên cứu, khô khan lắm, có gì để nói cho công chúng thích thú đâu?”. Trong tích tắc ấy, tôi chợt nhận ra khung cảnh đồ sộ của nền âm nhạc Việt Nam trong một tình cảm buồn vui lẫn lộn.

Quả thật, có thể công việc nghiên cứu công phu và kỳ tài của nhạc sĩ Trần Văn Khê được ngưỡng mộ, nhưng chỉ có giá trị biểu trưng trong đám đông. Có thể đó là lý do khiến bất cứ ai tìm kiếm trên các trang mạng về nhạc sĩ Trần Văn Khê sẽ thấy rất ít các bản video nói chuyện về âm nhạc dân tộc Việt, so với hàng trăm bài diễn thuyết đã được ghi hình của ông. Tất cả những chương khai sáng về văn hóa Việt bị nhấn chìm trong biển của các video ca nhạc thương mại đi kèm những ca ngợi ngất trời cùng lượt người xem chạm đỉnh.

Dĩ nhiên, thú vui giải trí của mỗi người là điều không thể trách cứ. Nhưng giữa sự mất cân bằng ấy, những ai quan tâm đến văn hóa Việt cũng nên băn khoăn rằng có điều gì đó bất bình thường đang lớn dần trên đất nước này.

Đừng quên, ở đất nước như Hoa Kỳ, khi các tác phẩm điện ảnh giải trí tào lao như Avengers có thể gây nên những cơn sốt rầm rộ thì các buổi diễn nhạc kịch Broadway với giá vé rất cao cũng luôn không còn chỗ ngồi trước ba tháng. Những buổi diễn thuyết về triết học Phật giáo và khoa học của Đức Đạt Lai Lạt Ma ở các trường đại học có khán phòng 5.000-6.000 chỗ ngồi, muốn tham dự phải chật vật ghi danh lấy chỗ trước cả tháng, không khác gì buổi biểu diễn đặc biệt của một danh ca nhạc rock đương thời. Sự cân bằng ấy cho thấy một sự phát triển bình thường, và ai cũng có thể tạm yên tâm về lộ trình phát triển văn hóa của cả một quốc gia.

Rất nhiều lần, các buổi hòa nhạc hiếm có ở Nhạc viện hay Nhà hát lớn vắng khách, đặc biệt các hàng ghế tốt nhất dành cho các nhân vật quan trọng, với vé mời thành kính, luôn để trống vì không có người đến. Không ít lần, những khán giả yêu âm nhạc đã phải im lặng xót xa vì sao một chương trình như vậy ở nước ngoài không phải ai cũng có được cơ may tham dự thì ở Việt Nam lại lạnh lẽo đến đáng buồn tủi.

Đinh Sơn, ông thầy người Bắc mà tôi hết sức yêu quý trong những năm ở Nhạc viện, một lần ngồi ngó ra song cửa nhìn học sinh khoa dân tộc tràn ra về sau giờ học đã nói: ”Có lẽ nhiều năm nữa, mình mới có một thế hệ bật ra được một người như Trần Văn Khê”.

Ông giải thích đã chứng kiến trong đời mình những thế hệ Tây học hết sức trí thức, chỉ mới ngoài hai mươi đã tranh cãi kịch liệt về triết học. Đi ra bờ hồ thấy thanh niên ngồi đọc sách báo ngoại ngữ là chuyện thường ngày. Nhưng giờ đây mọi thứ càng ít đi. Con người trong xã hội không học tri thức sống mà chỉ học công thức sống. Ngoại ngữ không phải để trau dồi và mở cánh cửa ra thế giới mới, mà chỉ để tìm sống ở nước ngoài hoặc mong hiểu được nhanh những cách thức làm giàu từ tác phẩm ngoại văn.

“Một thế hệ như vậy trỗi dậy sẽ chỉ bật ra được một vài người làm rạng danh đất nước. Trần Văn Khê là một người của thế hệ như vậy đó” - thầy tôi nói. Nhiều năm sau, khi ông qua đời, tôi càng thấy những điều ông nói là căn bản phát triển của một quốc gia, càng thấm thía biết bao.

Trong lần xem ra mắt một cuốn phim nghệ thuật của nữ đạo diễn người Pháp gốc Việt chiếu tại Viện trao đổi văn hóa với Pháp (Idecaf, quận 1, TP.HCM), một nhà làm phim lâu năm, có tên tuổi trong nước, tóc hoa râm, đã đứng lên có ý kiến, thành thật xin được giải thích vì coi hết phim ông vẫn chưa hiểu. Cả rạp chết lặng. Và cả nữ đạo diễn cũng chết lặng.

Một lần tôi nhận được lời mời làm phim quảng cáo cho một hãng thực phẩm nước ngoài. Sau khi xem xong phần phim quảng cáo, tôi đề nghị sử dụng hình thức nhạc giao hưởng cho đoạn phim. Hai thanh niên người Việt đại diện hãng nước ngoài ấy đã nhìn nhau và hỏi tôi: ”Sorry (xin lỗi), anh cho hỏi nhạc giao hưởng là loại nhạc gì?”. “Mấy em chưa bao giờ nghe đến nhạc giao hưởng à?”... Hai người bạn trẻ hơi bối rối: ”Maybe (có thể) tụi em biết nhưng không nhớ hết. Thôi anh về làm giúp tụi em một bản demo nhạc giao hưởng như anh nói, rồi tụi em sẽ feedback (hồi đáp) cho anh liền”. Dĩ nhiên, tôi trả lại dự án đó và ra về vì biết rồi mọi chuyện sẽ rất “khô khan”, không khác gì nỗi lo của nhạc sĩ Trần Văn Khê đối diện với đời sống hôm nay.

Không thể không buồn khi chuyện một ngôi sao ca nhạc tầm ruồng khoe nhà cửa, siêu xe... được các báo đăng đến mấy kỳ, kéo link khắp nơi; còn một thư viện văn hóa của người Việt có thể hóa rồng vào chốn hư không thì chỉ được vài dòng tin quấy quá. Không thể không buồn khi các danh ca, đại kịch sĩ... khoe khoang tổ chức đi từ thiện rầm rộ, bộ thức chiêm bái uy nghiêm trước ống kính truyền hình, nhà báo... nhưng tảng lờ chuyện thật của đời, từ nhạc sĩ Trần Văn Khê cho đến nghệ sĩ Trang Thanh Xuân, nhạc sĩ Thanh Bình... Đó cũng là những điều mất cân bằng kỳ quái trong xã hội văn hóa hôm nay.