Thể thao sẽ phải chia mấy?

Tuần rồi, Liên đoàn Điền kinh thế giới (IAAF) ra một quyết định được coi là đặt dấu chấm hết cho các VĐV chuyển giới. Cụ thể, VĐV chuyển giới đã trải qua giai đoạn dậy thì khi còn là nam giới sẽ không được tham gia thi đấu các giải nữ thuộc hệ thống IAAF nữa. 

Tức để được thi đấu, VĐV chuyển giới phải phẫu thuật, hoặc trải qua những hình thức chuyển giới trước khi khoảng 12 tuổi.

Công bằng cho nữ giới?

IAAF không phải tổ chức thể thao duy nhất siết chặt quy định với VĐV chuyển giới. 

Năm ngoái, Liên đoàn Thể thao dưới nước (FINA) ra quy định gần tương tự, chỉ cho phép phụ nữ chuyển giới thi đấu nội dung dành cho nữ khi họ chứng minh được bản thân không trải qua quá trình dậy thì của nam giới. 

Một số môn thể thao thi đấu đối kháng khác như boxing còn cấm triệt để phụ nữ chuyển giới.

Cánh cửa dành cho VĐV chuyển giới đang dần khép lại chỉ sau gần hai thập niên tranh cãi.

Năm 2004, Ủy ban Olympic (IOC) đặt cột mốc quan trọng khi cho phép VĐV chuyển giới tham dự Olympic. Trước đó, các liên đoàn thể thao cũng dần mở cửa với họ. 

Ban đầu, luật lệ chung là phụ nữ chuyển giới phải đáp ứng ba điều kiện: từng phẫu thuật chuyển đổi giới tính, có giấy xác nhận giới tính hợp pháp, và trải qua liệu pháp hormone trước khi tham gia thi đấu (kéo dài khoảng hai năm).

IAAF thường là liên đoàn quốc tế đi đầu trong đặt ra những quy tắc cơ bản, và họ đã gộp ba điều kiện trên thành điều kiện duy nhất: chỉ cần chứng minh được lượng testosterone trong cơ thể ít hơn mức 10 nanomol/lít trong vòng 12 tháng trước khi thi đấu. 

Đến năm 2019, mức giới hạn này giảm xuống 5 nanomol/lít, tức khó hơn.

Nhưng giới chức thể thao đã không dừng lại ở đó. Khoảng 5 năm trở lại đây, cộng đồng VĐV nữ ngày càng tỏ ra gay gắt với những đồng nghiệp chuyển giới. 

Đặc biệt ở cấp độ thể thao trẻ, các VĐV nữ cho rằng họ mất dần cơ hội chiến thắng khi phải đương đầu với những người có quá nhiều lợi thế về hình thể, sức mạnh, thể lực…

So sánh thường thấy nhất chính là ở môn điền kinh, khi thông số của những nhà vô địch nữ thường dễ dàng bị các nam sinh trung học vượt qua. 

Allyson Felix - nữ VĐV người Mỹ từng giành 6 HCV Olympic - có thành tích tốt nhất sự nghiệp ở nội dung 400m là 49,26 giây. Theo dữ liệu riêng ở Mỹ năm 2018, có đến 300 học sinh nam vượt qua thành tích này, chỉ trong phạm vi các giải đấu trẻ hay giải trường học.

Bà Christiana Holcomb - cố vấn pháp lý của Alliance Defending Freedom (Liên minh Bảo vệ tự do) - nói: 

"Việc cho phép các chàng trai thi đấu với các cô gái đã đảo ngược tiến bộ 50 năm qua của thể thao nữ. Chúng ta không nên ép buộc các cô gái trở thành khán giả trong sân chơi của chính họ".

Nhưng có công bằng cho người chuyển giới?

Sức ép của các VĐV nữ khiến các nhà chức trách thể thao phải suy nghĩ lại về người chuyển giới. 

Đầu năm nay, đội bóng rổ nữ một trường học ở Vermont (thuộc hệ thống thể thao trung học của Mỹ) đã từ chối tham gia thi đấu khi biết có VĐV chuyển giới trong thành phần đội đối thủ. 

"Chúng tôi rút khỏi giải vì cho rằng thi đấu với một chàng trai sinh học sẽ gây tổn hại đến tính công bằng, cũng như sự an toàn cho các cô gái", HLV của đội thông báo.

Cụm từ "chàng trai sinh học" xuất hiện khoảng hai năm qua trong cộng đồng thể thao học đường ở Mỹ, trở thành cách gọi hàm ý công kích những phụ nữ chuyển giới. Ở cấp độ thể thao trẻ, một số phụ nữ chuyển giới tạo ra cảm giác lấn át rất rõ ràng. 

Như Coco Telfer, chân chạy 400m rào người Mỹ gốc Jamaica từng vô địch NCAA (giải thể thao sinh viên Mỹ) có ngoại hình như một VĐV nam. 

Cô từng thi đấu ở nội dung nam giai đoạn 2016-2017 nhưng không gặt hái được thành tích nào, và rồi trở thành nhà vô địch nữ ngay sau khi phẫu thuật chuyển giới.

Làn sóng phản đối VĐV chuyển giới lan rộng đến mức tính đến cuối năm 2023, đã có 19 tiểu bang ở Mỹ ban hành lệnh cấm người chuyển giới tham dự các cuộc thi đấu cấp độ trung học. 

Nhưng vấn đề là cho đến nay vẫn chưa có những nghiên cứu khoa học rõ ràng chứng minh được lợi thế của phụ nữ chuyển giới khi tham gia sân chơi dành cho nữ.

Coco, trong một cuộc trò chuyện với tạp chí Folxhealth vào giữa năm 2022, đã phản bác quan điểm cho rằng VĐV chuyển giới có ưu thế hơn. 

Cô nói: "Chúng tôi phải trải qua các quy trình y tế xâm lấn trong khi các VĐV nữ khác thì không phải làm vậy. Hay cơ bắp của chúng tôi đang bị phá vỡ, khối xương của chúng tôi trở nên giòn; và tất cả giống như tôi, hay bị ngất và chóng mặt trên đường đua vì những thay đổi hóa sinh bên trong cơ thể. Trên thực tế, chúng tôi thực sự gặp bất lợi khi thi đấu thể thao, đặc biệt là ở cấp độ chuyên nghiệp".

CNN dẫn một báo cáo của tạp chí Y học thể thao năm 2017 cho biết "không có nghiên cứu trực tiếp hoặc nhất quán" nào về việc người chuyển giới có lợi thế về thể thao so với VĐV nữ đồng trang lứa. 

Cũng theo CNN, thử nghiệm thực tế về vấn đề này vẫn còn rất hạn chế. Vì vậy, Chủ tịch IAAF Sebastian Coe thừa nhận rằng "sẽ không nói không vĩnh viễn" và sẽ thành lập nhóm nghiên cứu đối tượng VĐV chuyển giới trong thời gian tới để đưa ra chính sách phù hợp.

Có thể hiểu cho sức ép mà IAAF hay FINA phải chịu trong vấn đề người chuyển giới. Các liên đoàn thể thao chịu nhiều chỉ trích và kiện tụng liên miên liên quan đến vấn đề này. 

Rodrigo Heng-Lehtinen, giám đốc điều hành Trung tâm quốc gia về bình đẳng chuyển giới (Mỹ), cho rằng những lệnh cấm như vậy vẫn là quá mức. 

"Họ đang dứt khoát loại bỏ người chuyển giới khỏi thể thao. Và điều này không hề tốt. Một thống kê cho thấy chỉ có 15% học sinh chuyển giới chơi thể thao".■