Nhìn lại nền móng

Bộ GD-ĐT rất nên có chuyên gia tổng hợp và phân tích những ý kiến này, cả chính thức lẫn không chính thức, không chỉ để sửa chữa bổ sung dự thảo, mà còn để hình dung bức tranh thực tế về nhận thức của công chúng một cách chân xác, vì đó là điều không thể thiếu khi tiến hành bất cứ thay đổi quan trọng nào trong cả hệ thống.

Rằng hay thì thật là hay...

Nhìn chung, dự thảo thể hiện một quan điểm tiến bộ trong việc xây dựng chương trình, gắn bó tương đối chặt chẽ với những thành tựu và kinh nghiệm quốc tế, nhất là trong những vấn đề có tính chất kỹ thuật.

Có nhiều ưu điểm nổi bật trong dự thảo, chẳng hạn tính hệ thống, tính nhất quán giữa mục tiêu và chương trình, quan điểm mở, và dựa trên nền tảng đúng đắn về phương pháp giảng dạy và đánh giá kết quả học tập, đặc biệt là nhấn mạnh trọng tâm hình thành năng lực.

Nhưng câu hỏi quan trọng nhất vẫn là: chương trình sẽ được thực hiện như thế nào và nó có tính khả thi?

Một nền tảng bấp bênh

Kết quả thực hiện dự án mô hình trường học mới (VNEN) và thông tư 30 về việc đánh giá kết quả học tập của học sinh phổ thông để lại bài học đắt giá về tính khả thi của mọi nỗ lực cải cách.

VNEN và thông tư 30 đều dựa trên những ý tưởng đúng đắn, nhưng đã vấp phải phản đối quyết liệt của cả giáo viên lẫn phụ huynh ở nhiều nơi. Một kết quả như vậy khó mà nói là thành công.

Điều đó đã cho thấy mọi đổi mới chỉ có thể thành công nếu nó thuyết phục được và tìm được sự đồng thuận của giáo viên cũng như phụ huynh.

Đó là chưa nói đến trình độ, điều kiện và năng lực thực hiện của đội ngũ thực thi. Mọi thay đổi ở quy mô hệ thống đều đòi hỏi phải chuẩn bị hạ tầng thích hợp cho nó.

Hạ tầng không chỉ là trường lớp, cơ sở, trang thiết bị, mà còn là mặt bằng dân trí, đặc biệt là nhận thức của giáo viên và phụ huynh, của đội ngũ quản lý lãnh đạo các trường cũng như các yếu tố về văn hóa, chính trị và một thiết chế tổ chức quản lý nhà trường hợp lý.

Việc dạy thêm, học thêm và chạy theo thành tích hiện nay có sự góp phần không nhỏ của phụ huynh. Phụ huynh quen với lối học nhồi nhét sẽ chỉ yên tâm khi thấy con cái vùi đầu vào sách vở, hay khi nhìn thấy bảng điểm đỏ chói những con số 9, 10.

Muốn thay đổi hiện trạng đó, hay bất cứ hiện trạng nào khác trong giáo dục, không thể không thay đổi nhận thức của phụ huynh.

Sự đồng thuận của phụ huynh chỉ có thể có qua một quá trình truyền thông kiên nhẫn, lâu dài, có kế hoạch và cần phải gắn với những kết quả cụ thể, cũng như những thay đổi trong cách tổ chức quản lý trường học và chất lượng giáo viên.

Vấn đề giáo viên thì phức tạp hơn. Đề án đã tính đến việc đào tạo giáo viên để đáp ứng đòi hỏi của chương trình, nhưng vấn đề của GDPT Việt Nam hiện tại nói chung và chất lượng giáo viên nói riêng không thể giải quyết được chỉ dựa vào dăm ba khóa tập huấn.

Giáo viên phổ thông hiện nay thu nhập quá thấp, nhất là ở các tỉnh, vùng sâu, vùng xa. Kể cả ở những nơi thu nhập thực tế không thấp thì cũng là từ những nguồn không phải tiền lương chính thức.

Thêm vào đó là cách tổ chức quản lý trường học thiếu minh bạch, công bằng; thiếu tôn trọng tiếng nói của giáo viên; thiếu điều kiện vật chất và không gian tự do cho giáo viên sáng tạo.

Từ trước đến nay, họ phải tuân theo nhiều quy định chi li và nghiêm ngặt, thậm chí xoay như chong chóng trước những thay đổi hằng năm của các quy định và hướng dẫn.

Trước thực tế đó, nhiều người đã quá ngao ngán, mệt mỏi và chỉ muốn đi theo lối cũ để không phải nhọc công và mất thì giờ. Có thể nói, giáo viên phổ thông hiện có rất ít động lực để thay đổi phương pháp giảng dạy và đánh giá của họ.

Một khi hiện trạng đó chưa được thay đổi, ta vẫn còn thiếu cái nền quan trọng để thực hiện chương trình phổ thông tổng thể theo những nội dung dự thảo đã nêu.

Chính vì thế, đề án đổi mới GDPT cần có một hợp phần nghiên cứu và đề xuất chính sách để thay đổi một cách căn bản về cách tổ chức và quản lý trường học hiện nay, song song với việc biên soạn chương trình tổng thể và khởi động việc biên soạn sách giáo khoa.

Việc thay đổi cách tổ chức quản lý trường học phải giải quyết được bài toán động lực của giáo viên, trả lại cho họ không gian và giá trị của người thầy, vì người thầy chính là người hiện thực hóa mọi ý tưởng của chương trình.

Chất lượng và trình độ người thầy có vai trò rất quan trọng trong việc thuyết phục phụ huynh. Không có sự tham gia tích cực của người thầy, chương trình phổ thông tổng thể khó mà thực hiện được với kết quả mà ta mong đợi.

Cuối cùng, tính khả thi của chương trình vẫn phụ thuộc vào sự đầu tư nghiêm túc của Nhà nước. Tôi muốn nhấn mạnh, đầu tư không chỉ có nghĩa là đổ thêm nguồn lực vào giáo dục, mà còn có nghĩa là đầu tư chất xám vào việc sử dụng nguồn lực cho đúng, kể cả những phương thức sử dụng nguồn lực xã hội hóa.

Những ưu điểm về mặt ý tưởng của dự thảo là rất đáng khích lệ, nhưng đó mới chỉ là điều kiện cần. Đổi mới giáo dục phổ thông cần tới điều kiện đủ là nguồn lực vật chất và tinh thần nhằm tạo ra nền tảng về thiết chế tổ chức và nhân lực phù hợp cho việc thực thi nó.■