Mưa Kinh Bắc

Tôi thường để thời gian lang thang theo các triền sông, từ đồng bằng tới biển, rồi lại từ đồng bằng ngược lên miền núi. Làng mạc của người Việt bám theo hai bờ các con sông, tập tục văn hóa cứ thế trượt theo đôi bờ, bên này và bên kia thường khác hẳn. Ví như trong các ngôi chùa làng dọc bờ bắc sông Hồng đoạn từ Bát Tràng xuôi đến Phố Hiến, nhiều tượng Phật được làm nguyên khối gỗ, hình thể rất dài.

Đương nhiên lại có những ảnh hưởng qua lại từ hai vùng song song đối nhau qua bờ sông. Xưa kia giao thông đường bộ rất chậm chạp với những xe bò xe trâu, chuyên chở gì đều dùng thuyền, cầu qua sông lớn lại không bắc được nên văn hóa cô lập vào từng miền đất kéo dài, đến mức qua mỗi làng âm điệu tiếng Việt lại biến đổi.

Phóng to

Minh họa: Đỗ Trung Quân

Từ Thái Nguyên con sông Cầu đổ về đồng Bắc bộ, trôi qua miền Kinh Bắc trở nên rất thong dong hiền hòa, mà người ta thường gọi là sông Cầu nước chảy lơ thơ. Tại quê hương quan họ, làng Diềm, làng Thổ Hà nó gặp sông Ngũ Huyện Khê, rồi cứ xuôi dần ra Phả Lại qua làng gốm Phù Lãng.

Có thể nói con sông này làm nên văn hóa Kinh Bắc. Từ Thái Nguyên ngược lên Bắc Kạn, sông Cầu hẹp dần, qua thị xã Bắc Kạn, nó chỉ như con suối rộng, tuy nhiên vào mùa nước người ta có thể đi bè. Người thì bảo rằng sông Cầu có khởi nguồn từ hồ Ba Bể, người thì cho rằng thượng nguồn sông Cầu từ vùng Nậm Cắt, cách Bắc Kạn chừng 20km ngược vào rừng núi.

Vùng này nước rất lạnh nên gọi là Nậm Cắt theo tiếng Tày, ở đây có những ghềnh thác và đá cuội rất lớn trải dài hàng cây số, phong cảnh rất ngoạn mục, hùng vĩ. Nhưng tất cả những gì thiên nhiên làm ra trong cuộc khai thiên lập địa hàng triệu năm, con người có thể phá đi trong vài chục năm.

Từ thượng nguồn sông Cầu nước đã rất cạn, suối lớn đi bè nay người ta có thể lội qua, nước chưa đến đầu gối, thậm chí ôtô tải vẫn chạy dưới suối.

Từ Thái Nguyên đến Kinh Bắc nhiều nhà máy, xí nghiệp, cư dân đổ nước thải ra sông khiến nó không thể trong xanh và lơ thơ nữa. Con sông Ngũ Huyện Khê nay là một dòng bùn đen đặc, những làng nên thơ ở huyện Yên Phong quanh sông Cầu và Ngũ Huyện Khê nay xơ xác và ô nhiễm vô cùng. Câu quan họ làng trở nên buồn man mác.

Những cơn mưa năm nay báo hiệu một câu chuyện khác. Khí hậu đã thay đổi quy luật do Trái đất nóng lên, những cơn bão lớn hơn, nhiều hơn, cũng như sự khô hạn và lụt lội cũng liên lục hơn. Mỗi cơn mưa lớn vừa dứt, Hà Nội và Bắc Ninh ngày hè nóng lên đến 39 độ. Nước mưa cũng không có nhiều hồ ao như trước để đọng lại, nên dẫu có mưa nhiều mà vẫn thiếu nước canh tác.